Lumes, Bruxas e Milagres: A Maxia do Solsticio de Verán en Poio

Puntos de referencia en onde se encontran os lugares mencionados sobre cultos solares 

O solsticio de verán ten en Galicia un arrecendo inconfundible a fento, fiúncho e sardiña asada. A noite de San Xoán é o momento no que o sol parece deterse no ceo, triunfando sobre as tebras. Pero no concello de Poio, esta transición cósmica garda unha amálgama fascinante onde os antigos cultos prehistóricos, o mundo dos espíritos e as lendas cristiás se funden nunha xeografía mística única.

Hoxe imos viaxar á noite máis curta do ano a través da pedra, do lume, da auga e da memoria desta terra pontevedresa

 1. Outeiro dos Carballiños: Un Altar Aliñado co Sol

Moito antes de que as fogueiras levasen o nome de San Xoán, os antigos poboadores de Poio xa miraban ao ceo. Na parroquia de San Salvador, no lugar de A Lagoa, atópase o Outeiro dos Carballiños (tamén chamado Montiño). A tradición oral recollida entre os veciños afirmaba que alí existía unha gran "laxe" que servía como altar dos mouros para adorar ó sol.

A arqueoloxía demostrou que a lenda tiña unha base científica incontestables:

 A testemuña de Sobrino Buhígas: Grazas aos seus negativos fotográficos (1917–1935), documentouse un magnífico petróglifo con combinacións circulares.

 Aliñación astronómica: O informe arqueolóxico de Buenaventura Aparicio confirma que a gran laxe estaba orientada de naciente a poniente (de leste a oeste), seguindo o curso exacto do sol.

 Patrimonio perdido: Lamentablemente, arredor dos anos 40, a rocha foi dinamitada para obter perpiaños cos que construír unha casa próxima, sobrevivindo hoxe só en arquivos.

2. Outeiro das Bruxas e a Fonte do Limoeiro

Se camiñamos cara ao Monte do Castro, en Campelo, a vella mitoloxía popular dános un aviso: nas horas meigas o Alén cobra vida. No cumio deste antigo asentamento castrexo —onde tamén se redescubriu unha mámoa prehistórica— atópase o Outeiro das Bruxas.

A lenda local describe con total precisión o ritual que as bruxas realizan na véspera de San Xoán:

> A iso das doce da noite, as bruxas acoden a lavarse e peitearse á Fonte do Limoeiro. Unha vez cumprido este rito de purificación, desprázanse cara ao interior do outeiro, que está totalmente oco por dentro, para proferir as súas oracións e esconxuros.

3. O Baño das Nove Ondas: Ver Bailar o Sol e a Lúa

A relación de Campelo co solsticio non remata coas bruxas de medianoite. Ao amencer do 24 de xuño, a maxia desprázase á liña de costa a través dun dos ritos acuáticos máis fermosos de Galicia:

A xente do pobo madrugaba para estar na praia contra as seis da mañá. Alí realizaban o baño ritual no que tiñan que pasar nove ondas. Só despois de cumprir este precepto de purificación mariña, os ollos humanos eran capaces de contemplar un espectáculo cósmico único: mirar ao ceo e ver o sol e maila lúa bailar xuntos para saudar o novo ciclo.

 4. O Milagre do 24 de Xuño: O Voo de Santa Trahamunda

Mentres o pobo se purificaba coas nove ondas e as fogueiras, o cristianismo achegaba o seu propio milagre ao solsticio a poucos quilómetros, no Mosteiro de San Xoán de Poio.

A lenda conta que na Alta Idade Media, a monxa Trahamunda foi raptada en Tambo polos sarracenos e levada a Córdoba. Tras once anos de cativerio por non querer formar parte do harén do emir, o seu corazón non aturou máis a saudade. Na noite do 23 de xuño, rogoulle a Deus volver á súa patria. Un anxo deulle unha folla de palmeira e, voando sobre a Península, a santa espertou na mañá de San Xoán nos chanzos do cruceiro do mosteiro. Aquela palma prendeu na terra e hoxe ocupa o centro do escudo de Poio.

O Orixe Oculto: Por que Poio está consagrado a San Xoán?

Unindo todas as pezas do crebacabezas (a laxe orientada ao sol, as bruxas do castro e o baño das nove ondas), enténdese á perfección por que o mosteiro e a parroquia histórica están baixo a advocación de San Xoán.

Cando a Igrexa altomedieval buscou evanxelizar Galicia, aplicou unha intelixente estratexia de substitución: non prohibiu os cultos, senón que os rebautizou. Posto que San Xoán Bautista nace no solsticio de verán (cando os días comezan a minguar), a Igrexa utilizou a propia astronomía que o pobo xa venerada nos outeiros de Poio para asentar a súa nova fe, permitíndolles seguir usando o lume, a auga e as pedras de xeito sagrado

Outeiro dos Carballiños Outeiro das Bruxas (Campelo) Mosteiro de Poio

Petróglifo de combinacións Fonte do Limoeiro, outeiro Voo alado de Trahamunda

circulares orientado de oco e o ritual mariño das e a palmeira milagreira

nacente a poniente. nove ondas ás 6:00. na mañá do 24 de xuño.

Unha Rota Mística para a Noite de San Xoán

Se queres vivir a auténtica esencia desta data en Poio, propómosche unha rota que conecta estes mundos:

 1. O solpor prehistórico: Pasea por A Lagoa imaginando o altar do Outeiro dos Carballiños e o seu aliñamento solar.

 2. A medianoite en Campelo: Lembra ás doce da noite a lenda das bruxas na Fonte do Limoeiro e o Outeiro das Bruxas.

 3. Ás seis da mañá na praia:Cumpre coa tradición de saltar as **nove ondas** para intentar ver o sol e a lúa danzar no amencer.

 4. O saúdo á Patroa da Morriña: Visita na mañá de San Xoán o sepulcro suevo-visigótico de Trahamunda no Mosteiro, o broche de ouro onde a fe abrazou para sempre a maxia da terra.

O misterio da Praia do Leste: Un nome con raíces milenarias?

Ubicación Praia do Leste (Campelo)
Visor Mapas Xunta
Voo Americano 1955 
Coreado con IA

Cando paseamos pola *Praia do Leste*, na vila de Campelo (Poio), o máis común é pensar que o seu nome responde simplemente á orientación xeográfica. "Leste" fronte a "Oeste", unha referencia cardinal que parece non ter máis historia. Porén, as augas que desembocan nesa pequena paraxe poderían estar agochando un segredo lingüístico que nos leva moito máis atrás da época romana.

Hoxe imos explorar unha hipótese fascinante: e se "Leste" non fose un punto cardinal, senón a evolución dun antigo nome prelatino para o regato que alí morre?

 A pegada da hidronimia prerromana

Grazas aos estudos de especialistas en toponimia e hidronimia de Gallaecia (como os que podemos ver en obras de referencia sobre o tema), sabemos que nomes como *Aliste*, *Aleste* ou *Aestis* eran moi comúns para designar cursos de auga antes de que o latín se impuxese na nosa terra.

Como indican os documentos:

 * O actual *río Este* (afluente do Ave, en Braga) tivo formas medievais como *Aliste* ou *Aleste*.

 * Existe o *río Aliste* en Zamora, afluente do Esla, que xa no ano 907 se rexistraba como *rivulo Alisti*.

A conexión co "Aliso"

A orixe destes nomes parece estar na raíz prelatina *alis-*, que se vincula directamente co *aliso* (*alnus glutinosa*), unha árbore que crece de forma natural nas ribeiras dos ríos e regatos.

A evolución fonética é reveladora:

 1. *Aliste / Aleste* (forma orixinal con raíz hidronímica).

 2. Perda da vocal inicial (A-), fenómeno moi común na evolución do galego.

 3. Resultado final: *Leste*.

O caso de Campelo (Poio)

Na Praia do Leste desemboca un pequeno curso de auga. Se aplicamos esta lóxica etimolóxica, é moi probable que os habitantes de hai centos de anos coñecesen este regato como o *Aleste* ou *Aliste*. Co paso do tempo, a xente acabaría por identificar o lugar simplemente como "o Leste".

Ao perderse a memoria do antigo nome da árbore ou da raíz hidronímica, o falante moderno reinterpretou a palabra como o punto cardinal "Leste", especialmente nun contexto costeiro onde as orientacións son tan importantes.

Conclusión

A próxima vez que pises a area de Campelo e mires cara a desembocadura do regato, pensa que quizais non estás no "leste" xeográfico, senón nun lugar que conserva, case sen querer, o eco dunha lingua esquecida que nomeaba os ríos pola sombra dos seus amieiros.

E ti, coñeces outros nomes de praias que garden misterios semellantes? Deixanos o teu comentario!

Notas técnicas para o interese do lector:

Segundo os textos de *Hidronimia prerromana de Gallaecia*, o sufixo *-iko-* ou *-ia-* engadido á raíz *alis-* xerou multitude de topónimos na nosa xeografía (como *Esgos* ou *Alisacie*). A persistencia de formas como *Aliste* na zona de Zamora e o río *Este* en Portugal reforzan a idea de que o noso "Leste" de Poio é un supervivente desta mesma familia lingüística.

Reiboa: Nin reis, nin bondade; o segredo está na auga

A Reiboa entre o rio Mouro e rio Cancela 
Imaxe coreada con IA 
Visor mapa Galicia 
Voo Americano 1957

Moitas veces, os nomes dos nosos lugares trátannos de enganar. Ao escoitar **Reiboa** (en Poio), a nosa mente debuxa rapidamente a figura dun "Rei bo" ou quizais unha "Reina boa". Pero a lingüística histórica dinos que a realidade é moito máis fluída e antiga

O "Rei" que en realidade é un río

A primeira parte do nome, **Rei-**, non ten nada que ver con monarquías. Procede do latín *rivus*, que evolucionou a "río". É un prefixo moi común na nosa hidronimia que simplemente nos indica a presenza dun curso de auga ou un lugar de ribeira.

 A trampa de "Boa": A herdanza de *Abona*

Onde a cousa se pon interesante é na segunda parte: **-boa**. Como podemos ver en textos especializados de filoloxía, existe unha raíz indoeuropea moi antiga para designar o río: ***ab-** ou ***abon-**.

Segundo esta tese, Reiboa viría dunha evolución similar á que explica o texto da imaxe:

 1. **A orixe:** Partimos dunha forma orixinal como ***Abonā** (río).

 2. **A perda do "A":** Co tempo, ese "A" inicial pérdese por confusión co artigo ou por simple economía na fala.

 3. **A caída do "N":** Unha das leis máis famosas do galego é a perda do **-n-** intervocálico (como en *luna* > *lúa*). Así, *Abona* pasaría a ser *Aboa*, e finalmente *Boa*.

 4. **A reinterpretación:** Unha vez que a palabra *Boa* quedou illada, os falantes deixaron de entendela como "río" e comezaron a asociala co adxectivo "boa" (de bondade).

Un fenómeno común en Asturias e Galicia

O texto que analizamos pon exemplos moi claros deste proceso. En Asturias, o río **Aboño** conserva esa raíz, pero en moitos outros casos, a forma orixinal *abon(ā)* pérdese e convértese por "automática reinterpretación románica" en apelativos como **bo/boa** ou **buen(o)/buena**.

No caso de Poio, **Reiboa** sería, redundancias da lingua á parte, o **"Río do Río"** ou o **"Río de Auga"**. Un nome que nos fala directamente da importancia xeográfica do enclave, moito antes de que existisen os reinos e as lenda

A conexión internacional: De Poio a Gran Bretaña 

Mapa de localización dos ríos Avon e Afon 

O máis fascinante de **Reiboa** é que comparte ADN con algúns dos ríos máis famosos das Illas Británicas. A raíz ***ab-** ou ***abon-** ("río") viaxou por todo o arco atlántico:

 En Gales:** O río gales por excelencia é o **Afon** (que significa, simplemente, "río"). Como podes ver na imaxe, *Afon* procede directamente dese ***abonā** que tamén deu orixe ao noso *-boa*.

 * **En Inglaterra:** Existen varios ríos chamados **Avon** (como o famoso *Stratford-upon-Avon* de Shakespeare). A palabra *Avon* é unha adaptación da raíz celta para "río".

 * **O río Abu:** O texto tamén menciona a forma ***abu**, que deu lugar ao irlandés antigo *aub*.

¿Que significa isto para o noso topónimo?

Significa que cando os nosos antepasados en Poio nomearon esa zona como **Abona** (despois *Boa*), estaban usando a mesma lingua que os antigos habitantes de Gran Bretaña e Irlanda para describir o mapa.

Mentres que en Inglaterra e Gales o nome conservou o **"n"** (*Avo**n**, Afo**n***), en Galicia o noso idioma fixo o que mellor sabe facer: desgastar esa consoante ata deixala en **"Boa"**.

> **En resumo:** Reiboa é o noso "Avon" particular. Un fío invisible que une a ría de Pontevedra coas terras de Gales e Inglaterra a través da palabra máis antiga para dicir "auga".

A que "Río" se refire Reiboa?

Hoxe en día, cando pasamos pola Reiboa, se cadra non vemos un gran Amazonas, pero a topografía non engana. A orixe de **Reiboa** (o *Río-Abona*) ten que estar vinculada aos cursos de auga que moldean o terreo de Poio.

¿Podería ser o antigo nome do Río Mouro?  ou ao Río Cancela**?

O que hoxe coñecemos por estes nomes específicos (moitas veces nomes postos máis tarde por propiedades ou características do terreo, como unha "cancela" ou unha "arrancada" de terra) puideron ser noutrora o **"Abona"** orixinal.

 O Río Mouro ou da Arrancada ou o Cancela son os candidatos perfectos: regatos que definen a zona e que explican por que os antigos viron necesario chamarlle a este lugar "o sitio da auga".

  Ao igual que o Remiñoto (Re-Miñoto) en Marín bautiza a zona de Lapamán, en Poio temos a nosa propia "rede" de hidronimia que desemboca na explicación de Re-i-boa

Unha proba definitiva: O caso do río Eo

Para rematar esta investigación, non podemos esquecer o que ocorre no límite oriental de Galicia. Alí, no *río Eo*, atopamos outro *Reiboa*.

Neste caso, o nome non designa a todo o curso fluvial, senón a un treito específico: o que vai dende a confluencia co río Trabada ata a chamada **Cola do Pozo de Reiboa**.

O nome que a ponte "roubou"

A miña hipótese é que *Reiboa* foi, orixinalmente, o nome auténtico do que hoxe chamamos río Trabada. Pero, ¿por que cambiou?

 * O río Trabada toma o seu nome de *Tabulada*, facendo referencia a unha construción de madeira (unha ponte de táboas) que debía ser de gran importancia na zona.

 * Co tempo, a importancia da ponte fixo que o río pasase a chamarse "o río da ponte" (Trabada), borrando o nome antigo de case todo o mapa.

 * Porén, o nome orixinal **Reiboa** non desapareceu de todo: quedou **fosilizado** xusto na desembocadura, na súa unión co Eo.

O Enigma de -ORIECO: Cando os Deuses Teñen "Matrícula" de Castro

 

Reconstruccion da inscripción da ara de Vilanova, desaparecida

Se paseas polas Rías Baixas ou o interior de Galicia e atopas unha ara romana, é moi probable que esteas ante algo máis que unha simple ofrenda relixiosa. Grazas ás investigacións de mestres como Buenaventura Aparicio Casado ou M.ª Cruz González Rodríguez, hoxe sabemos que a relixión na nosa terra era, por riba de todo, unha cuestión de soberanía.

Que significa o sufixo -ORIECO?

Nas inscricións atopadas en lugares como Vilanova (Poio) ou Lourizán, aparecen termos que rematan en -orieco (unha variante do arcaico *aiko abundancial na língua ocidental penínsular (Gallaecia-Lusitania). Durante moito tempo debateuse se estes nomes se referían a persoas (antropónimos) ou a lugares (topónimos).

Hoxe a conclusión é clara: o sufixo -orieco funciona como unha "matrícula". Indica que o personaxe ou o deus "pertence a" un grupo ou, máis concretamente, a un castro/santuario 

Deuses con "Apelido" Territorial

O exemplo máis similar é o de Coso Calaetorieco. Aquí, o gran deus Coso non é unha divindade abstracta; é o "Coso de Calaetoria" (a fortaleza da rocha).

Do outro lado da ría, atopamos ao Deo Vestio Alonieco. O termo Alonieco fálanos de Alonio, o territorio ou castro que este deus tiña o deber de protexer. Como máis tarde confirmou a epigrafía moderna, estes nomes son a proba de que a nosa paisaxe estaba dividida en unidades políticas chamadas Toudas ou Castella para a administración romana

A "Nación de Castro": Un Pacto co Sagrado

A importancia de atopar unha ara con esta terminación reside no que nos di sobre a organización social dos nosos antepasados:

 * Identidade Suprafamiliar: O individuo xa non se define só polo seu pai, senón polo seu castro.

 * Propiedade da Terra: Ao poñerlle ao deus o nome do castro, a comunidade está dicindo: "Este territorio está baixo a tutela do divino".

 * Resistencia Cultural: Mentres Roma tentaba impoñer os seus deuses, os galaicos "apelidaban" a eses deuses coas súas propias raíces indíxenas, mantendo viva a súa identidade.

Do traballo de Buenaventura Aparicio Casado e a referencia ao Padre Sarmiento sobre a ara de Vilanova (Poio), o que di esa imaxe (ou a inscrición que nela se conserva) é unha peza mais para entender a organización dos castros na Ría de Pontevedra.

Aínda que a peza está moi desgastada, a lectura epigráfica recoñecida polos expertos e recollida no material apunta ao seguinte contido:

 O que pon a inscrición (Lectura técnica)

A inscrición adoita transcribirse reconstruíndo as partes borrosas pola erosión. A estrutura que Sarmiento e Aparicio Casado identifican é:

> [...] / [...]ORIECO / V. S. L. M.

 * ...ORIECO:. É o epíteto territorial. Indica que ese deus é o protector de "os de [Nome do Castro]".

 * V.S.L.M.: Votum Solvit Libens Merito. A fórmula clásica romana: "Cumpriu o voto de bo grado e merecidamente".

 O que "di" a imaxe a nivel antropolóxico

Máis alá das letras, a imaxe desta ara está dicindo tres cousas fundamentais:

 * A "Dignidade" do Castro: O uso do sufixo -orieco (eco) di que un castro/santuario era unha unidade organizativa, o que González Rodríguez chama unha "unidade suprafamiliar".

 * A Romanización Híbrida: A imaxe mostra un obxecto romano (ara de pedra con fórmula VSLM) pero cun contido puramente indíxena. Di que os habitantes da zona do actual Poio aceptaron a tecnoloxía romana para seguir adorando ao seu deus de sempre, o deus do seu castro ou santuário 

Conclusión

Cando leas Aetorieco, Calaetorieco o Alonieco, non penses só en deuses esquecidos. Pensa nunha rede de fortalezas e comunidades que utilizaban a pedra e o cincel para deixar claro que, nese territorio, quen mandaba era a Nación de Castro.

Un castro agochado baixo o chan urbano da Illa de Arousa?

Sempre se dixo que na Illa de Arousa non se acharan castros. Mentres que noutros puntos da ría as pedras falan dun pasado de poboados fortificados, aquí parecía haber un baleiro arqueolóxico... ata que decidimos mirar as nosas rúas con outros ollos.

Pode a xeometría das nosas vilas gardar segredos de hai dous mil anos? A resposta podería estar xusto baixo os nosos pés.

A pegada circular na trama urbana

Se observamos con atención o trazado de certas zonas da Illa, especialmente a través de ferramentas como as imaxes de satélite de Google Earth, as rúas deixan de ser simples camiños para debuxar algo moito máis antigo. Estas formas circulares non son froito do azar: parecen estar describindo a croa (a parte máis alta e principal) dun antigo castro.

Xunto a esta disposición radial, aínda se pode intuír un muro delimitante e o seu perímetro, unha pegada física que resistiu o paso do tempo e a presión do formigón.

A linguaxe da terra: Toponimia e memoria

A arqueoloxía non só se fai con aixadas, tamén se fai con palabras. Na zona onde se debuxa esa posible croa, atopamos indicios toponímicos fundamentais:

 * O Topónimo "Torre": Un nome que en Galicia adoita estar vinculado a lugares elevados, defensivos ou con estruturas de vixilancia antigas.

 * Rúa do Castro: Este nome non é casualidade. Máis que unha rúa moderna, podería ser unha testemuña sobrevivente do camiño de acceso orixinal ao poboado. Os nomes das rúas son, a miúdo, os últimos fósiles que quedan dunha paisaxe esquecida.

Unha hipótese por investigar

Aínda que oficialmente se negue a existencia destes asentamentos na Illa, as probas visuais e os nomes da terra convídannos a repensar a nosa historia. Estamos ante un castro urbano que foi absorbido polo crecemento da vila?

A próxima vez que camiñes pola Rúa do Castro, detente un momento. Quizais non esteas só camiñando sobre asfalto, senón sobre os pasos dos primeiros habitantes que decidiron facer desta illa o seu fogar fortificado.

Imaxes de Google Earth 

O Complexo Arqueo-Toponímico de Ardia: Do Castro Xaniño á Villa Ardena

 O estudo do topónimo Ardia (Ogrove) non pode realizarse de forma illada ao seu contexto arqueolóxico. A existencia do Castro Xaniño e a persistencia do microtopónimo Paredes (indicador de restos monumentais) reforzan a tese de que o nome medieval Ardena (doc. 911) é un derivado oronímico da raíz céltica *arduo- ('eminente', 'alto'), que orixinalmente designaba á fortaleza e, por extensión, á vila situada no seu sopé.

A Diacronía do Poboamento: O "Continuum" Castro-Villa

A documentación do ano 911 cita a uillam uocabulo Ardena. Esta villa non nace de forma espontánea, senón que se asenta na base do Castro Xaniño. O proceso de "baixada" do castro cara ao val (a uilla) é un fenómeno común onde o nome do asentamento orixinal —referente á súa posición elevada— acaba designando a toda a nova unidade de explotación agrícola e administrativa.

Evidencias do Microtopónimo Paredes

O lugar de Paredes, dentro do perímetro de influencia do castro, é unha proba toponímica de ruínas físicas. Na arqueoloxía galega, o termo Paredes adoita facer referencia a:

 * Muros de fortificación castrexa visibles para as comunidades campesiñas medievais.

 * Estruturas de delimitación de antigos recintos defensivos.

 * A monumentalidade dunha fortaleza que, pola súa envergadura, deixou pegada no léxico local moito despois de ser abandonada.

 Síntese Etimolóxica e Arqueolóxica

A análise conxunta permite reconstruír a seguinte xerarquía:

 * Nivel Oronímico (Raíz): *Arduo- (O lugar eminente / A altura).

 * Nivel Fortificado (Idade do Ferro): Ardena (Nome orixinal do hoxe chamado Castro Xaniño). A "eminencia" física do monte sobre o istmo xustifica o apelativo.

 * Nivel Administrativo (Alta Idade Media): Ardena (A vila de Pedro, citada en 911e Ardenam, citada 1169) O nome do castro transmítese ao poboamento da base.

 * Nivel Moderno (Evolución Lingüística): Ardia. Simplificación fonética do grupo -den- tras a caída da nasalidade.

4. Conclusión

A tese de que Ardia é un topónimo hidronímico carece de peso fronte á evidencia de que o Castro Xaniño foi o centro de gravidade do lugar. O nome Ardia/Ardena é, en realidade, a etiqueta lingüística que os poboadores de língua céltica lle deron a unha fortificación en Ogrove: O feito de que en Carballo se repita o mesmo patrón (Castro de Martín Díaz / Ardaña) confirma unha estratexia de denominación territorial compartida na Gallaecia.

Unha observación final:

O nome "Xaniño" é probablemente un apelativo popular máis moderno (quizais un hipocorístico ou un nome de propietario tardío), o que explica que o nome "oficial" ou antigo do castro se perdese no uso común, quedando preservado unicamente no nome da vila (Ardia) e da parroquia (Ardaña).

Delimitación aprox do Castro Xaniño 

Hipótese Etimolóxica sobre o Topónimo Moaña

 

A presente investigación postula unha nova hipótese etimolóxica para o topónimo Moaña, que se distingue das propostas tradicionalmente aceptadas. Suxírese que a orixe do termo reside no vocábulo Moania, o cal se interpreta como un "lugar de concentración ou abundancia de 'moas' graníticas" (entendidas como grandes penedos ou formacións rochosas graníticas, a miúdo con connotacións de amontoamento ou forma protuberante/redondeada).

Fundamentación Topográfica e Microtoponímica

Esta hipótese susténtase na configuración topográfica da contorna, onde se identifican dúas áreas xeográficas principais que presentan unha clara asociación coa morfoloxía da "moa" e a natureza do granito:

 * O Macizo Granítico do Monte Faro: Esta extensa formación esténdese dende o Monte Faro ata a liña de costa, constituíndo unha grande "moa granítica". A persistencia desta asociación confírmase mediante a microtoponimia local, que mantén referencias explícitas a esta forma xeográfica, tales como Rio da Mó, Pé da Moa e Punta da Moa.

 * O Monte Paralaia: Esta elevación presenta unha formación que podería considerarse redundante dende o punto de vista etimolóxico, dado que Paralaia parece derivar dunha Pedra Laxa, que fica próxima ao castro de San Martiño de Moaña. Porén, a súa prominencia e a presenza de penedos graníticos reafirman a idea dun lugar de "moas".

Os dous montes de moas con Meira no centro 

Sostense que o topónimo Moaña puido orixinarse por referencia a unha ou, posiblemente, á conxunción de ambas as dúas localizacións xeográficas, as cales enmarcan a área central. É significativo salientar que o castro e a torre de Meira sitúanse estratexicamente na zona intermedia entre estes dous fitos xeolóxicos, o que suxire un núcleo poboacional central asociado a estas referencias topográficas dominantes.