Cruceiro da Santiña na subida ao Mosteiro
Imaxe tomada do libro Mitoloxía de Galiza de Vítor Vaqueiro
1. Introdución
Neste pequeno traballo de investigación procuro demostrar que o topónimo Campo da Tella, documentado en textos antigos referidos ao adro ou campiño do mosteiro de Poio, podería estar relacionado coa Tilia platyphyllos ou Tilia cordata —popularmente coñecidas como árbores da tila ou tileiros—, célebres polas súas propiedades calmantes e pola súa fonda presenza simbólica na tradición europea.
Non obstante, cómpre tamén considerar unha segunda hipótese etimolóxica: que o termo derive de tegula, a peza cerámica usada tradicionalmente para cubrir tellados.
Nas seguintes liñas preséntanse as fontes documentais, argumentos lingüísticos e paralelos culturais que poden axudar a esclarecer a orixe e o significado deste topónimo.
---
2. O Campo da Tella nos documentos históricos
As fontes mostran que o Campo da Tella era o espazo fronte ao mosteiro onde se celebraban eleccións, xuntas veciñais e actos relixiosos. A súa localización e función coinciden co patrón habitual dos antigos “concellos abertos” peninsulares.
Século XVI: o campo das eleccións
> “El Monasterio fica de posesión inmemorial a esta parte... de que cada día del Señor San Sebastián... los vezinos de la feligresía de San Juan del Poyo se juntan en la Yglesia del dcho monasterio a eligir tres personas... el que es elexido la reciba de su mano... en bista y en consentimiento de los juezes del coto y de la villa de Pontevedra...”
Séculos XVI–XVIII: procesións e usos litúrxicos
> “En el campo de la Tella, que es frontal de la puerta principal del dcho Monasterio, hestando juntos la mayor parte de los vezinos… usando de la possesión y antigua costumbre... tienen de nombrar procuradores generales...”
| Libro único del merino del coto y su jurisdicción, 1570. PARES, CLERO-SECULAR_REGULAR, L.10319
|
O mesmo nome aparece noutros documentos:
> “En el campo de Tella, que es del coto de San Juan del Poyo... a diez días del mes de agosto... yo criv.o, ley y notifique las hordenanzas atrás conte.das...”
Tamén no século XVIII:
> “A las siete de la mañana vienen las imágenes de Combarro... Llegan al Campillo o Campo da Tella, y sale a recibirlas el cura con cruz alzada, ciriales y estandartes...” (A.A.P., Libro de Actas, 1841)
O adro ou campo das igrexas era frecuentemente un espazo común de soterramentos e de reunión veciñal, onde o relixioso e o cívico se entrelazaban.
---
3. A árbore e a xunta: tradicións galegas e europeas
Do culto ás árbores ás árbores de concello
Aínda que xa no século VI San Martiño de Dumio, no seu De correctione rusticorum, denunciaba o culto ás árbores como práctica demoníaca —“acendían cirios na noite cabo de pedras, árbores, fontes e nas encrucilladas”—, o culto á árbore continuou vivo en Gallaecia, reinterpretado dentro do cristianismo.
Na diocese de Braga, en 1477, prohibíronse as “missas aos pés das árvores, nos campos ou nas praças”, mostra da persistencia destas prácticas ancestrais.
As chamadas Árbores de Concello convertéronse en auténticos centros neurálxicos da vida social: baixo a súa sombra elixíanse cargos, deliberábanse acordos veciñais e celebrábanse actos comunitarios.
Exemplos galegos e peninsulares
En Taboadelo (Ponte Caldelas), segundo Manuel Murguía, celebrábase a “xunta dos homes” baixo un carballo fronte ao adro parroquial.
En A Pobra do Deán, os veciños reuníanse “so a oliveira”.
En Zalla (Bizkaia), a documentación medieval menciona “el sitio de so el árbol y concejo público”.
O carballo de Gernika ou o teixo de Lekeitio son exemplos paradigmáticos desta tradición vasca.
En Castela, as olmas foron símbolo do concello aberto; baixo unha delas coroouse Fernando III en 1217.
---
4. O tilo na Península Ibérica
A Tilar de Meré (Asturias)
En Meré (Llanes) érguese unha vella tilar, plantada segundo a lenda por un veciño como penitencia por non asistir ás xuntas. Alí, á súa sombra, celebrábanse as reunións comunais logo da misa, convocadas a toque de campá. O lugar servía tamén para resolver conflitos e decidir asuntos do ben común.
En Bulnes e Arenas de Cabrales, o tilo (tella na fala local) era igualmente o centro simbólico das asembleas veciñais (conceyu abiertu), como recolle Aurelio de Llano en 1923.
O tilo na toponimia asturiana
As especies tilia platyphyllos e tilia cordata reciben o nome popular de teyas, presente en numerosos topónimos como Teyeo ou La Texa, mostrando a persistencia lingüística da árbore no territorio.
O Ball de Benás (Aragón)
En Benasque (Huesca) celébrase o Ball dels Omes o día de San Marcial, ao pé dun tilo centenario. A danza simboliza a renovación da comunidade e a sucesión dos mordomos. Curiosamente, o baile acompáñase do Himno de Riego, convertido aquí nun canto á liberdade e á tradición popular.
---
5. O tilo na simboloxía e mitoloxía europea
O tilo foi considerado sagrado en toda Europa Central e Oriental, símbolo de xustiza, verdade e comunidade.
O tilo da aldea e o “Thing” xermánico
Nos pobos xermánicos celebrábanse as asembleas (Thing) baixo un tilo —a chamada Gerichtslinde ou “árbore da xustiza”—. Baixo a súa copa pronunciábanse os veredictos e tomábanse decisións colectivas, nun espazo sacro que unía natureza e lei.
O Tilo na Simboloxía do Cáucaso e Escita
A reverencia por esta árbore esténdese moito máis alá de Europa Occidental e Central:
* Símbolo de Resiliencia Abjasia: Para o pobo abjasio, o tilo (especialmente os tres que crecen na pradeira de Lykhny) é un poderoso símbolo de fortaleza, resistencia e memoria histórica. Estes tilos foron testemuñas de levantamentos nacionais, reunións clave e a fundación do seu estado, e o seu dano é considerado un ataque ao espírito e á memoria do pobo.
* Uso Místico Escita: Os escitas empregaban a corteza do tilo en rituais de adivinación, desentrañando tiras dela para predicir o futuro. Esta práctica era exclusiva dos enarei, sacerdotes hereditarios. Para os escitas, o tilo era un árbol místico que actuaba como enlace entre o mundo terreal e o espiritual, converténdose tamén nun símbolo do terceiro xénero.
Cristianización do símbolo
Moitos destes tilos foron posteriormente consagrados á Virxe María, como en Święta Lipka (Polonia), o “Santo Tilo”, importante santuario de peregrinación.
Na mitoloxía báltica, Laima, deusa do destino e da fertilidade, manifestábase a través desta árbore. En honor dela, o mes de xuño aínda recibe o nome de lipiec (“mes do tilo”) en polaco. O tilo continúa presente en símbolos nacionais, como a moeda croata de 10 lipa.
Mitoloxía clásica
Na cultura grega, o tilo aparece no mito de Filira, transformada nesta árbore tras dar a luz ao centauro Quirón, e no de Filemón e Baucis, convertidos en carballo e tilo para vivir eternamente xuntos.
Na tradición xermánica, Sigfrido é ferido no seu único punto vulnerable, cuberto por unha folla de tilo, símbolo de humanidade e destino.
.jpg) | The dead of Siegfried
—Hermann Hendrich (1924) |
---
6. O valor etimolóxico e toponímico de “Tella”
Segundo o Dicionario da Real Academia Galega, tella é:
Do latín tegula, “peza cerámica de cuberta”. Referencia histórica da acepción tegula
X. Filgueira Valverde, L. Tobío Fernandes, A. Magariños Negreira e X. Cordal Carús (1926): Vocabulario popular galego-castelán (publicado por entregas en El Pueblo Gallego)
TELLA sf. Tejo.
Neste caso, a cita amosa como tella tiña ou tivo tamén a acepción de teixo (a árbore), rexistrada nesa fonte de 1926.
En dicionários de fóra da comunidade recollen tella coma fitotopónimo
A forma telha para árbore figura xa en obras lexicográficas portuguesas do século XVIII, como o Vocabulario Portuguez & Latino de Rafael Bluteau (1721), o que amosa a persistencia e antigüidade desta variante na tradición lusófona. As denominacións do tilo no territorio asturiano e noutras linguas ibéricas
No territorio asturiano consérvanse numerosas variantes populares que designan a árbore do tilo (Tilia). Entre elas destacan teyón (tilo macho) e teya (tila femia), ambas recollidas no Diccionariu de la Llingua Asturiana (DALLA), onde se documentan na terceira e cuarta acepción de tella (“teya”):
> 3. Tilar, árbol del xéneru Tilia [de fueya arredondiao que da flores emplegaes pa facer fervinchos]. 4. Madera de la tilar.
Tamén o Diccionario General de la Lengua Asturiana (DGLA) recolle a forma teya como variante galego-asturiana [Vc (Cruce)] e define:
> Tilia cordata [PSil]. Tilo (árbol) [Bulnes (Lln). Os. Am. Po. Ay. Ll (= tilar). Sm. Pzu. As. Cn (M). Oc. /Vc (Cruce)]. Cierto árbol [Lln]. Árbol hembra del tilo [Lln]. Madera del tilo [Sm].
Na documentación literaria atopamos testemuños adicionais:
> “Tilias, que en idioma asturiano se pronuncia Teya, y en castellano Tejas.” (Casal, 1760) “Teya. Llaman en Asturias a la tilia, y la hay silvestre en los montes.” (Sarmiento, Catálogo)
Segundo o Diccionario de los localismos de la Montaña de Riaño, rexístranse tamén as formas:
> Tila: en Sajambre, flor de la teya o tilo hembra. Tilar: tilo, teya ou teyo.
No ámbito románico, tanto o catalán coma o castelán tamén conservan variantes derivadas de tilia. Así, no castelán aparecen formas como: teja, teja negra, tejo, tejo blanco, tella, tila, tilar, tilia, tillera, tillo macho, tillón, tejori, tilo de hoja pequeña, tilo de monte, tilo silvestre, entre outras.
No catalán, documéntanse variantes afíns como: farot, tell, tell bordo, tell de fulla petita, tella, tellera, tei, tilo, tila, tilia, tillol, tilloler, etc.
A documentación do mosteiro de Poio suxire que o Campo da Tella funcionaba como espazo comunal, litúrxico e de asemblea, o que reforza a hipótese dunha orixe arbórea e simbólica, máis que puramente material.
A presenza doutros topónimos semellantes —como A Telleira, Telledo ou Telleira Vella— mostra a posible coexistencia das dúas interpretacións: unha de tipo artesanal (ligada á tella de barro) e outra sacro-comunitaria (ligada ao tilo e á tradición da xunta baixo a árbore).
sobre a homonimia de tella ---
7. Conclusión
O estudo das fontes históricas, etimolóxicas e culturais permite propoñer que o topónimo Campo da Tella non se refire unicamente a un lugar físico fronte ao mosteiro de Poio, senón tamén a un espazo simbólico de reunión e de memoria comunitaria.
A árbore —posiblemente un tilo—, símbolo de paz, diálogo e xustiza, tería presidido as antigas xuntas veciñais, mantendo viva unha tradición que se remonta aos tempos precristiáns e que, a través da linguaxe e do costume, segue proxectando a súa sombra ata nós.
--- | 
.png)
.jpg)
